ΠΟΙΗΣΗ

ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΘΕΛΕΙ ΛΕΥΤΕΡΗ*

Παιδιά κ’είντα ‘ν’ η ταραχἠ στσι μπάντες τση Μαλάξας;

Η Κρήτη κάνει πόλεμο, τη λευτεριά τζη θέλει

και σέρνει τσ’ αντρειωμένους τση τ’ άξια τζη παλληκάρια.

Εκειά ‘ν’ κι ο Καπετάν-Θεοκλής με τσ’ Αποκορωνιώτες,

με τη σημαία του μπροστά, «Χωρίον Νίππος» γράφει.

Σαν αετός πετά ψηλά που ‘χει χρυσές φτερούγες,

την Κρήτη θἐλει λεύtερη.

Στον ίσκιο τση σημαίας σου η μνἠμη γονατίζει

και τσοι αγώνες που ‘δωκες ούλους ανανωρίζει!

ΒΑΓΓΕΛΗΣ Θ. ΚΑΚΑΤΣΑΚΗΣ

* Ένα από τα νεοριζίτικα που έγραψα με τις μαντινάδες τους για τον οπλαρχηγό των Κρητικών Επαναστάσεων με αφορμή την εκδήλωση μνήμης που διοργανώσαμε η Οικογένεια των Απανταχού Κακάτσηδων στις 23 Αυγούστου 2017 στο Νίππος Αποκορώνου

ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΑΓΩΝΑ Η ΕΝΩΣΗ
ΑΝΑΓΟΡΕΥΣΗ ΣΕ ΕΤΑΙΡΟΥΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ "ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ" ΤΗΣ Α.Ν.Ε. Κ. , ΤΗΣ ΟΙΚ. ΚΑΚΑΤΣΑΚΗ ΚΑΙ ΤΟΥ Γ. ΚΑΣΑΠΑΚΗ

ΦΩΤΟ ( Σημ. από Βαγγέλη Θ. Κακατσάκη): Ιδιαίτερα τιμητική η αναγόρευση σε Εταίρο του Ιδρύματος Ελ. Βενιζέλος της Οικ. Κακατσάκη, λόγω της προσφοράς της αιματοβαμένης και διάτρητης από  σφαίρες σημαίας και του σπασμένου από οβίδα σταυρού της του οπλαρχηγού των Κρητικών Επαναστάσεων Θεοκλή Νικ. Κακάτση (Κακατσάκη) από τα παιδιά του Δημ. Θ. Κακατσάκη. Εδώ ο Μανούσος που εκπροσώπησε άξια την Οικογένεια, αμέσως μετά την αναγόρευση, ενώ δέχεται τα συγχαρητήρια του γενικού διευθυντή του Ιδρύματος Νίκου Παπαδάκη κάτω από το βλέμμα του μητροπολίτη Κυδωνίας και Αποκορώνου Δαμασκηνού Παπαγιαννάκη. Άξια κάθε επαίνου η απόφαση των αγαπημένων μου ξεδελφιών, του Μανούσου, της Αρχοντούλας, της Βίκυς, της Στέλλας και της Βούλας. Είμαι περήφανος γι' αυτούς. και τους ευχαριστώ που αποδέχτηκαν την πρότασή μου. Εξ αδιανεμήτου πλούτος για όλους τους Έλληνες η σημαία του Καπετάνιου μας. Το Μουσείο του Ιδρύματος Βενιζέλος είναι το καλύτερο μέρος για να φυλάσσεται και να προβάλλετα...

Γράφει ο Δημήτρης Μαριδάκης
Παράδειγμα αγώνα για την κατάκτηση της ελευθερίας αποτελεί η Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα η οποία επιτεύχθηκε μέσα από τις θυσίες των Κρητικών. Αυτό επισημάνθηκε, μεταξύ άλλων, στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε χθες με αφορμή την επέτειο της Ένωσης στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών “Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος”. Παράλληλα, στο πλαίσιο της εκδήλωσης αναγορεύτηκαν σε εταίρους του Ιδρύματος η Α.Ν.Ε.Κ., η οικογένεια Κακατσάκη και ο Γεώργιος Κασαπάκης.
Στο πλαίσιο της εκδήλωσης ο γενικός διευθυντής του Ιδρύματος Νίκος Παπαδάκης μίλησε για την ιστορική και συμβολική σημασία της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα υπογραμμίζοντας, μεταξύ άλλων, πως η Κρήτη υπήρξε η περιοχή που αγωνίστηκε περισσότερο από κάθε άλλη περιοχή της Ελλάδας για να κατακτήσει την ελευθερία της, γεγονός που καταδεικνύει και το ό,τι σε αντίθετη με τις άλλες περιοχές οι οποίες απελευθερώθηκαν από τον ελληνικό στρατό, η Κρήτη απελευθερώθηκε -κυρίως- με τους αγώνες και τις θυσίες των ανθρώπων της. Επίσης, αναφέρθηκε στην πολύτιμη συμβολή του Ελευθερίου Βενιζέλου στον αγώνα για την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.
Στη σημασία της ιστορικής μνήμης ως οδηγού για αποφάσεις στο σήμερα αλλά και την παρακαταθήκη του βενιζελισμού, αναφέρθηκε ο πρόεδρος της Α.Ν.Ε.Κ. Γιώργος Κατσανεβάκης στην αντιφώνησή του μετά την αναγόρευση της Εταιρείας σε εταίρο του Ιδρύματος.
«Ιδιαίτερα σε μια περίοδο όπως η σημερινή που επιχειρείται πανταχόθεν κλοπή των άυλων κεφαλαίων από την τράπεζα του ελληνισμού είναι αδήριτη ανάγκη αυτές τις άυλες αξίες να τις ανακεφαλαιοποιήσουμε και να έρθουμε σε καλύτερη επαφή και γνωριμία με το παρελθόν μας. Η ιστορική γνώση είναι ο μοναδικός οδηγός που καθορίζει την αφετηρία μας και μας οδηγεί στο μέλλον», σημείωσε ο κ. Κατσανεβάκης.
Ο Μανούσος Κακατσάκης, εκπρόσωπος της οικογένειας Κακατσάκη η οποία δώρισε στο Ίδρυμα μια σημαία του κρητικού οπλαρχηγού και επαναστάτη Θεοκλή Κακατσάκη κι ένα σταυρό που φέρει πάνω του σημάδια από μάχες της εποχής, στην αντιφώνησή του εξέφρασε τη συγκίνηση της οικογένειας για την τιμή που επιφύλαξε το Ίδρυμα. «Είναι μεγάλη τιμή για την οικογένεια να αναγορευτεί εταίρος του Ιδρύματος», σημείωσε ο κ. Κακατσάκης και πρόσθεσε ότι με τη δωρεά η οικογένεια είναι σίγουρη ότι τα σύμβολα του αγώνα του Κρητικού επαναστάτη ήρθαν στο σωστό μέρος όπου θα φυλάσσονται και θα συντηρούνται κατάλληλα.
Συγκινημένος δήλωσε και ο Γιώργος Κασαπάκης ο οποίος αναγορεύτηκε σε εταίρος του Ιδρύματος για την αφανή προσφορά του προς αυτό. «Είναι πάρα πολύ μεγάλη η τιμή που μου κάνει το Ίδρυμα. Όλοι συμβάλλουμε για την ιστορία στο μέτρο που μπορούμε γιατί έχει σημασία να θυμόμαστε τα παλιά και να παραδειγματιζόμαστε από αυτά στις δύσκολες στιγμές που περνάμε», ανέφερε, μεταξύ άλλων, ο κ. Κασαπάκης.
Να σημειώσουμε ότι η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με ένα παραστατικό δρώμενο από μαθητές του 2ου Γυμνασίου και Λυκείου Ελευθερίου Βενιζέλου.

Χανιώτικα νέα (2.12.2017)

ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ, 1 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2017
ΕΤΑΙΡΟΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ "ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ" ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΩΝ ΚΑΚΑΤΣΗΔΩΝ (ΚΑΚΑΤΣΑΚΗΔΩΝ)

Νίππος, 23 Αυγούστου 2017 Αναμνηστική φωτογραφία της Οικ. των Κακάτσηδων (Κακατσάκηδων) στην εκδήλωση τιμής και μνήμης για τον Οπλαρχηγό των Κρητικών Επαναστάσεων Θεοκλή Νικ. Κακάτση που τέλειωσε με την παράδδοση της σημαίας του στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών 'Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος."

Την Παρασκευή 1 Δεκεμβρίου 2017 και ώρα 19:00, το Εθνικό Ίδρυμα «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» διοργανώνει στις εγκαταστάσεις του στην Χαλέπα, εκδήλωση για τον εορτασμό της επετείου της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει αναφορά στην επέτειο και παραστασιακό δρώμενο με τίτλο «Στιγμές από την 1 η Δεκεμβρίου του 1913» από μαθητές του 2ου Γυμνασίου και Λυκείου Ελευθερίου Βενιζέλου,

Η εκδήλωση θα κλείσει με τις αναγορεύσεις της Ανώνυμης Ναυτιλιακής Εταιρείας Κρήτης (ΑΝΕΚ), της Οικογένειας Κακατσάκη και του Γεωργίου Κασαπάκη σε εταίρους του Ιδρύματος.

Εξάλλου, το πρωί της ίδιας ημέρας η Περιφερειακή Ενότητα Χανίων, ο Δήμος Χανίων και το Εθνικό Ίδρυμα “Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος” διοργανώνουν τις καθιερωμένες εκδηλώσεις για τον εορτασμό της επετείου, στον Μητροπολιτικό Ναό Χανίων όπου θα τελεστούν Θεία Λειτουργία - Μνημόσυνο (07:30) και Επίσημη Δοξολογία (11:00), καθώς και στο Φρούριο Φιρκά, όπου ο Δήμαρχος Χανίων Αναστάσιος Βάμβουκας θα εκφωνήσει τον πανηγυρικό της ημέρας (11:30).

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η αναγόρευση της Οικογένειας Κακατσάκη  σε εταίρο  γίνεται λόγω της δωρεάς της αιματοβαμμένης και διάτρητης από σφαίρες σημαίας του οπλαρχηγού των Κρητικών Επαναστάσεων Θεοκλή Νικ. Κακάτση και του σπασμένου από οβίδα σταυρού της από την Οικογένεια Δημητρίου Νικ. Κακατσάκη στο Ίδρυμα. Αυτή έγινε στο τέλος της εκδήλωσης τιμής και μνήμης για τον Οπλαρχηγό στις 23 Αυγούστου στο Νίππος Αποκορώνου.

ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

ΣΤΟΝ ΑΠΟΗΧΟ ΤΗΣ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΟΠΛΑΡΧΗΓΟ ΘΕΟΚΛΗ ΝΙΚ. ΚΑΚΑΤΣΗ
ΓΡΑΦΟΥΝ Η ΣΤΕΛΛΑ ΑΛΙΓΙΖΑΚΗ ΚΑΙ Ο ΒΑΣΙΛΗΣ ΧΑΡΩΝΙΤΗΣ

ΣΤΕΛΛΑ ΑΛΙΓΙΖΑΚΗ

Ευχαριστώ πολύ Βαγγέλη γαι την τιμητική επιλογή, για όλη τη συνεργασία, για την εξαιρετική προβολή και για τη φιλοξενία! Να είσαι πάντα γερός, δυνατός και δοτικός σε όλους, όπως είσαι και εσύ και τα παιδιά σου. Τιμή μου που γνώρισα όλη την ευρύτερη οικογένεια, όχι μόνο για την ιστορική προσφορά της αλλά και για τη συνοχή και το ήθος της που κρατάει τόσο μέσα στο χρόνο! Η αφιέρωση του δικού μου χρόνου στην αναζήτηση της δράσης του εξαίρετου παππού με δίδαξε πολλά και με έπεισε για άλλη μία φορά ότι αξίζει να ψάχνουμε και να μελετάμε το παρελθόν σεκάθε πτυχή του! Βέβαια, χωρίς τη δική σου καθοδήγηση, η διερεύνηση θα ήταν πολύ πιο χρονοβόρα και πιο επίπονη. Χθες σκεφτόμουν ότι έχετε πράγματα ακόμη που μπορείτε να συμπληρώσετε: φωτογραφικό υλικό, καταγραφή άλλων εκπροσώπων της οικογένειας πριν και μετά το Θεοκλή, παρακλάδια της οικογένειας σε άλλες μακρινές χώρες. Ίσως, βέβαια, αυτά θα είναι πιο προσιτά σε εσάς τους επιγόνους. Πάντως με πείσατε να είμαι στη διάθεσή σας και σε κάθε άλλη περίσταση! Χαιρετισμούς σε όλους.

Στέλλα Αλιγιζάκη

ΒΑΣΙΛΗΣ ΧΑΡΩΝΙΤΗΣ

Το ωραιότατο και εκφραστικότατο Ριζίτικο  που τραγουδήσατε «καμάρι πάνε τα ωζά, στολί (στιλίδι) πάνε κι οι γ’ αίγες, μα πιά στολί (στολίδι) ν’ οι γ΄εδικοί όντε συμπορ- πατούνε», παρουσίασε την πανέμορφη εικόνα της ιστορικής οικογένειάς σου, της οικογένειας των Κακατσάκηδων!  Να  είστε όλοι καλά! Να δημιουργείτε! Να προκόβετε! Να τιμάτε τον τόπο και όλους τους «προαπερασμένους», τους γενναίους προγόνους σας!

Η ψυχή του καπετάν Θεοκλή σίγουρα θα αγάλλεται που η γενιά του πορεύεται το σωστό δρόμο, με τις αξίες και την πίστη στο  ήθος και στις παραδόσεις του Αποκό- ρωνα και της Κρήτης!
Βρεθήκαμε (εγώ και η Κλειώ), χάρη στην ευγενική πρόσκλησή σου στο πανέμορφο Νίππος και δεν βρίσκομε λόγια να εκφράσομε τη χαρά και τη συγκίνησή μας! Όλα ήταν τέλεια! Άψογα! Εξαιρετικά!

   Σας ευχαριστούμε απ’ την καρδιά μας! 

Βασίλης Χαρωνίτης

ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

Η ιστορία είναι σκυτάλη…

Γράφει η Χρύσα Κακατσάκη

H Iστορία δεν είναι η φιλαρμονική του Δήμου που παίζει  εμβατήρια σε γιορτές  και παρελάσεις.  Είναι η σκυτάλη που παραδίδουν οι νεκροί στους ζωντανούς, λίγο πριν κλείσουν τα μάτια τους. Από τους δεύτερους εξαρτάται πόσο γερά θα την κρατήσουν.

Στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στις 23 Αυγούστου στο Νίππος  Αποκορώνου για τα αποκαλυπτήρια της προτομής του Θεοκλή Νικ. Κακάτση (Κακατσάκη), οι απόγονοί του δεν έπεσαν, δεν σκόνταψαν  στις  κακοτοπιές του εύκολου συναισθηματισμού, δεν τους κατάπιε  η υπερβολή. Στη σωστή  δοσολογία  ο αριθμός των επισήμων, ξεπέρασε ωστόσο τις προσδοκίες των διοργανωτών  ο αριθμός των παρερευθέντων. Η βασική ομιλήτρια, Στέλλα Αλιγιζάκη,  κέντησε πάνω  στον καμβά του αποδεικτικού υλικού και  της επιστημονικής τεκμηρίωσης. Η ισομοιρασμένη αναφορά της τόσο  στη συμμετοχή των Αποκορωνιωτών  και των Νιππιανών  στους αγώνες για την απελευθέρωση και την Ένωση της Κρήτης,  όσο και στην δράση του τιμώμενου προσώπου  κράτησε  τις ισορροπίες και δεν γλίστρησε  σε τοπικιστικά εγκώμια ή προσωπικές αγιογραφίες. Παρ’ ότι η ομιλία της   ήταν   απόλυτα εναρμονισμένη με τον Ορθό Λόγο,  συχνά παρέπεμπε τους ακροατές σε λογοτεχνικές σελίδες όπως πχ  στον «Καπετάν Μιχάλη»  του  Καζαντζάκη  και στις αμέτρητες  συνάξεις των καπεταναίων. «Αν  περιμένουμε, ν’ αράξουν οι καραβιές,  να κουνήσει τα στραβοπόδαρά της η αρκούδα και να κατέβει από το βορρά για το χατίρι μας, ποτέ δεν θα λευτερωθούμε.  Και μήτε και θα ‘μαστε, ο Θεός να με σχωρέσει, άξιοι να λευτερωθούμε. Από όσα κατάλαβα στα λίγα χρόνια που ζω και ζώνουμαι, δεν είναι η λευτεριά πέσε πίτα να σε φάω· είναι κάστρο, και το παίρνεις με το σπαθί σου».  Η προτομή έδωσε μορφή στο θρύλο και το κρητικό κεφαλομάντιλο ήταν σαν φωτοστέφανο που έχουν οι μάρτυρες στα εικονίσματα.

 Ποιο όμως  ήταν το κίνητρο  εκείνων που μαζεύτηκαν να τιμήσουν έναν αγωνιστή που πρόλαβε και κέρδισε τον σεβασμό και την αναγνώριση  της προσφοράς του όσο ζούσε; Για τους συγγενείς και εντολοδόχους του ιστορικού χρέους ένα τάμα, που όφειλε να μετατρέψει το μύθο σε απτή πραγματικότητα. «Άκουγα τα κατορθώματα του παππού μου σαν παραμύθι», είπε σε κάποια αποστροφή της η εγγονή του, Τούλα Δημ. Κακατσάκη= Μπογδάνου.  Ίσως γιατί ο  μύθος είναι το πρωταρχικό, αρχέγονο και ιδρυτικό στοιχείο του πολιτισμού. Ο ομφάλιος λώρος που δεν αποκόπτεται, ο συνεκτικός ιστός ενός αδιαίρετου χρόνου. Αλλά και για τους υπόλοιπους,  τους πιο μακρινούς, αυτό που λειτούργησε ασυνείδητα ήταν η αίσθηση ότι ανήκουν σε ένα κοινό πεπρωμένο,  που ορίζεται από τα ίδια βουνά, την ίδια θάλασσα, τους πνιγμένους αναστεναγμούς στα τραγούδια.   Παλιές και νεότερες γενιές  βυζαίνουν   εδώ και αιώνες το γάλα της παράδοσης και εξορύσσουν από τα αλλεπάλληλα στρώματά της  οτιδήποτε με το οποίο μπορούν ν’  αμυνθούν στον οδοστρωτήρα της ισοπέδωσης.  Πώς αλλιώς  μπορούν να εξηγηθούν τα ριζίτικα στα χείλη νέων παιδιών, όπως αυτά που ακούστηκαν στην εκδήλωση;

Ο,τι έχει διαρραγεί από την επιφανειακή επικοινωνία της εποχής  οι άνθρωποι  το αναζητούν, εναγωνίως σήμερα περισσότερο από ποτέ, στο  κοινό παρελθόν τους. Το γεγονός ότι εγγόνια ανίψια  και ξαδέλφια, καρποί  του ίδιου γενεαλογικού δένδρου,   ήρθαν από τη Νέα Υόρκη ή τη μακρινή Αυστραλία υπερβαίνει την  οικογενειακή υποχρέωση. Είναι ένας μυστικός όρκος που δίνεται στη διάρκεια της τελετουργικής σιωπής, πριν την παράδοση της διάτρητης από σφαίρες σημαίας στο Ίδρυμα Ελ. Βενιζέλος. Είναι μια συνέχεια της αρχαίας σπονδής με το κρασί που πίνεται στην ταβέρνα του χωριού. Είναι η βραστή προβατίνα που είχε την ίδια γεύση μ’ εκείνην που έτρωγε ο Καπετάν Θεοκλής με τα παλικάρια του σε μια ανάπαυλα της μάχης.

Μεγάλο κουμάσι η ιστορία, πονηρότερη από κάθε νομοτέλεια. Όσο  γινάτι δείχνει όταν χωρίζει τους ανθρώπους άλλα τόσα αποθέματα δύναμης διαθέτει όταν τους ενώνει, σαν μια πρόκληση μονομαχίας με το Χάρο. Που δεν τον νικάς ακόμη κι αν εξοντώσεις τον εχθρό σου στον πόλεμο, ακόμα κι αν βγεις σώος από τα βόλια. Μπορείς όμως να τον ξεγελάσεις όταν συναντάς ανθρώπους μετά από χρόνια και βλέπεις στις ρυτίδες τους τα σημεία που διάβηκε το χαμόγελο. Μπορείς να τον ξεγελάσεις  μ’ ένα ομαδικό φωτογραφικό στιγμιότυπο. Σε ένα κ την αθανασία. Αιχμαλωτίζεις όμως την αιωνιότητα μέσω της στιγμής.

Αυτό ήταν το κέρδος  από την προαναφερθείσα εκδήλωση. Το σμίξιμο των ανθρώπων και η συνάντησή τους με την Ιστορία του τόπου τους.

ΕΚΔΗΛΩΔΕΙΣ

ΜΝΗΜΗ ΟΠΛΑΡΧΗΓΟΥ ΘΕΟΚΛΗ ΝΙΚ. ΚΑΚΑΤΣΗ
( Ρεπορτάζ της εφ. Χανιώτικα νέα)
ΕΔΩ ΔΕΙΤΕ ΚΑΙ ΡΕΠΟΡΤΑΖ ΑΠΟ ΕΦ. 'ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΦΩΣ ΜΕ ΠΟΛΛΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ
http://eparxiakofos.gr/sto-nippos-apokaliptiria-protomis-oplarchigou-theokli-nikolaou-kakatsi/




Εκδήλωση τιμής και μνήμης με επιμνημόσυνη δέηση και αποκαλυπτήρια προτομής για τον οπλαρχηγό των Κρητικών επαναστάσεων και μέλος της μεταπολιτευτικής επιτροπής, Θεοκλή Νικολάου Κακάτση (Κακατσάκη), πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της Τετάρτης στο Νίππος Αποκορώνου.
Την τελετή των αποκαλυπτηρίων της προτομής του ήρωα Αποκορωνιώτη Θεοκλή Κακάτση τίμησαν με την παρουσία τους εκατοντάδες Αποκορωνιώτες και όχι μόνο που μαζί με εκπροσώπους των απανταχού ευρισκόμενων Κακατσάκηδων, γέμισαν ασφυκτικά την πλατεία του χωριού με το Ηρώο πεσόντων.
Η προτομή του οπλαρχηγού Θεοκλή Κακάτση φιλοτεχνήθηκε από τον σπουδαίο Χανιώτη γλύπτη Γιάννη Π. Μαρκαντωνάκη, ενώ την εκδήλωση παρουσίασε και συντόνιζε ο καταξιωμένος συνταξιούχος εκπαιδευτικός, λογοτέχνης και δημοσιογράφος Βαγγέλης Θ. Κακατσάκης απόγονος του αείμνηστου τιμώμενου οπλαρχηγού.
Το πρώτο μέρος της εκδήλωσης περιελάμβανε την επιμνημόσυνη δέηση που τέλεσαν ιερείς Ενοριών της Ιεράς Μητροπόλεως Κυδωνίας και Αποκορώνου. Ακολούθησαν τ’ αποκαλυπτήρια της προτομής, οι καταθέσεις στεφάνων, η τήρηση ενός λεπτού σιγής και ο Εθνικός Ύμνος. Το δεύτερο μέρος άρχισε με ριζίτικο τραγούδι από παρέα Αποκορωνιωτών, χαιρετισμοί από τους διοργανωτές, ομιλία από τη φιλόλογο και ιστορικό κα Στέλλα Αλιγιζάκη, παράδοση της Σημαίας του οπλαρχηγού από την οικογένεια στο Ίδρυμα “Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος”. Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με γεύμα που παρατέθηκε στην παραδοσιακή ταβέρνα του χωριού.

ΟΜΙΛΙΑ



Με λεπτομερή προσέγγιση στα ιστορικά δρώμενα της περιοχής και του τιμώμενου οπλαρχηγού Θεοκλή Κακάτση, αναφέρθηκε η ομιλήτρια κα Στέλλα Αλυγιζάκη, υπογραμμίζοντας, μεταξύ πολλών άλλων, τα εξής: «Ημέρα μνήμης και τιμής στο χωριό Νίππος, στη γενέθλια γη του Θεοκλή Κακάτση (Κακατσάκη) τον οποίο τιμούμε και μνημονεύουμε…
Tο Νίππος έγινε πεδίο επαναστατικής δράσης και κατά την επανάσταση του 1866 – 1869, οπότε διαδραματίστηκαν σημαντικά γεγονότα και στην ευρύτερη περιοχή με ηρωικές πράξεις ιερωμένων και άλλων πολιτών.
Η προσωπική συμβολή του Θεοκλή Κακάτση στην επανάσταση του 1897 έχει καταγραφεί από ιστορικούς και έχει επαινεθεί από τους στρατιωτικούς μελετητές. Επακολούθησε η περίοδος τη αυτονομίας, η εποχή της ελπίδας για ένωση, που όμως, δεν άργησε να διαψευσθεί. Έτσι, όταν ο καιρός το καλούσε, δεν δίστασε να στηρίξει τις ενωτικές απόπειρες και τις επαναστατικές κινήσεις…».






Σημειώνεται ότι το “παρών” στην εκδήλωση έδωσαν η βουλευτής κα Βάλια Βαγιωνάκη, ο αντιπεριφερειάρχης Χανίων κ. Απόστολος Βουλγαράκης, ο περιφερειακός σύμβουλος κ. Νίκος Γιαννούλης, ο δήμαρχος Αποκορώνου κ. Χαράλαμπος Κουκιανάκης, αντιδήμαρχοι και δημοτικοί σύμβουλοι του Δήμου Αποκορώνου, οι πρώην δήμαρχοι Αποκόρωνα και Σούδας κ. Γρηγόρης Μαρκάκης και Γιάννης Περάκης αντίστοιχα, οι πρώην υπουργοί Αννα Διαμαντοπούλου του ΠΑΣΟΚ και Κυριάκος Βιρβιδάκης της Νέας Δημοκρατίας, εκπρόσωποι φορέων, συλλόγων, ο διευθυντής του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών “Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος” κ. Νίκος Παπαδάκης και πολλοί άλλοι.
Διοργανωτές ήταν ο Δήμος Αποκορώνου, το Κοινωφελές Ίδρυμα “Αγία Σοφία” και η Οικογένεια Κακάτσηδων (Κακατσάκηδων) με τη συμπαράσταση της Περιφερειακής Ενότητας Χανίων και του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών “Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος”.

ΗΛΙΑΣ Ι. ΚΑΚΑΝΟΣ (Χανιώτικα νέα, 25. 08. 2017)

ΜΙΑ ΣΤΑΣΗ ΕΔΩ ΜΙΑ ΣΤΑΣΗ ΕΚΕΙ

ΜΙΑ ΠΡΟΤΟΜΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΕΟΚΛΗ ΝΙΚ. ΚΑΚΑΤΣΗ

”Παιδιά κι είντα ‘ν’ η ταραχή στσοι μπάντες τση Μαλάξας;/ Η Κρήτη κάνει πόλεμο, τη λευτεριά τζη θέλει/ και σέρνει τσ’ αντρειωμένους τση, τ’ άξια τζη παλληκάρια/ Εκεια ’ν’ κι ο καπετά Θεοκλής με τσ’ Αποκορωνιώτες,/ με τη σημαία του μπροστά “Χωρίον Νίππος”, γράφει/ Σας αετός πετά ψηλά που ’χει χρυσές φτερούγες/ την Κρήτη θέλει λεύτερη”. Στεντορεία τη φωνή τραγούδησε το παραπάνω νεοριζίτικο μια ομάδα από Αποκορωνιώτες Ριζίτες, εν είδει εισαγωγής στο δεύτερο μέρος της εκδήλωσης τιμής και μνήμης για τον Οπλαρχηγό Θεοκλή Νικ. Κακάτση, που έγινε προχθές, Τετάρτη 23 Αυγούστου στο Νίππος Αποκορώνου.
Μετά την επιμνημόσυνη δέηση, τα αποκαλυπτήρια της προτομής του, την κατάθεση στεφάνων, τη σιγή του ενός λεπτού και τον εθνικό ύμνο και πριν τους χαιρετισμούς απ’ τους εκπροσώπους διοργανωτών (τον Δήμο Αποκορώνου, το Κοινωφελές Ιδρυμα “Αγία Σοφία” και την οικογένεια των Κακάτσηδων (Κακατσάκηδων) την κεντρική ομιλία απ’ την φιλόλογο ιστορικό Στέλλα Αλιγιζάκη και την παράδοση της Σημαίας του Οπλαρχηγού από την οικογένεια στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών και Μελετών “Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος”.

Τι τιμή μα και τι ευθύνη ταυτόχρονα για μένα η παρουσίαση και ο συντονισμός της προαναφερθείσης εκδήλωσης! «Ουκ αισχυνέμεν γένος προγόνων». (Να μη ντροπιάζουμε τους προγόνους μας). Διαρκώς στο μυαλό μου ο ομηρικός στίχος, όπως και κάποιοι στίχοι απ’ το ποίημα του Κωστή Παλαμά “Πατέρες”: «Παιδί το περιβόλι μου που θα κληρονομήσεις/ όπως το βρεις κι όπως το δεις να μη το παρατήσεις./ Σκάψε το ακόμα πιο βαθιά και φράξε το πιο στέρεα/ και πλούτισε τη χλώρη του και πλάτυνε τη γη του». Και βέβαια, τι χαρά! Το όνειρό μας, το όνειρο της οικογένειας των όπου γης Κακάτσηδων (Κακατσάκηδων), για μια προτομή και συνακόλουθα μια εκδήλωση τιμής και μνήμης για τον Ηρωα… θρύλο των παιδικών μας χρόνων γινόταν πραγματικότητα.

«Σήμερα στήνοντας και αποκαλύπτοντας την προτομή του Οπλαρχηγού, του γενναίου πολεμιστή των κρητικών επαναστάσεων Θ. Κακατσάκη, αφουγκραζόμαστε την παράδοση και τους θρύλους της Κρητικής Ιστορίας», υπογράμμισε προς το τέλος της ομιλίας της η Στέλλα Αλιγιζάκη. Για να τελειώσει ως εξής: «Σεβασμό και τιμή οφείλουμε σ’ εκείνους που φύλαξαν και τις αποκορωνιώτικες θερμοπύλες, σαν να ήταν χρυσός, βάφοντας με το αίμα τους λάβαρα ιερά, αξίας ανεκτίμητης». Ευθεία η αναφορά, προηγουμένως απ’ αυτήν στην αιματοβαμμένη και διάτρητη από σφαίρες σημαία του οπλαρχηγού που ύψωσε «επανειλημμένα και παρά την επίμονη αντίδραση των ευρωπαϊκών πλοίων από τον κόλπο της Σούδας», κατά την εκπόρθηση του πύργου της Μαλάξας.

«Χίλια καλώς μας ήρθανε οι φίλοι οι γ’ εδικοί μας/ κι αν δεν χωρούν στο σπίτι μας, πάνω στην κεφαλή μας». Κοσμοπλημμύρα στην εκδήλωση. “Βούλιαξε”, τρόπος του λέγειν, η πλατεία του χωριού. Ιερή υπόθεση για την οικογένειά μας, ωστόσο, η φιλοξενία. Ολοι είχαν θέση στο “Ιπποκορώνιον”, τη γνωστή παραδοσιακή ταβέρνα του Παντελή Καπαρουδάκη, όπου το κρητικό γλέντι κράτησε μέχρι τις πρωινές ώρες. Στον ίσκιο της σημαίας του!

Βαγγέλης Θ. Κακατσάκης

Χανιώτικα νέα (25.08.2017)

ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

ΜΝΗΜΗ ΘΕΟΚΛΗ ΝΙΚ. ΚΑΚΑΤΣΗ

Κορυφαίες στιγμές στην εκδήλωση τιμής και μνήμης του Θεοκλή ΝΙκ. Κακάτση, που έγιναν στο Νίππος, το βράδυ της 23ης Αυγούστου, και είχα την ευθύνη της παρουσίασης και του συντονισμού της, ήταν:

α. Τα αποκαλυπτήρια της προτομής του τα οποία έκαναν οι φέροντες το όνομα Θεοκλής Κακατσάκης (Θεοκλής Ευ. Κακατσάκης και Θεοκλής Αντ. Κακατσάκης) με παραστάτες τους εκπροσώπους των άλλων διοργανωτών, τον δήμαρχο Αποκορώνου Χαράλαμπο Κουκιανάκη και τον διευθυντή του Κοινωφελούς Ιδρύματος "Αγία Σοφία" παπά-Μιχάλη βλαβογιλάκη.

Η αναμνηστική φωτογραφία των Κακάτσηδων με τη σημαία  τ

β. Η παράδoση της σημαίας του. από τον εγγονό του Μανούσο Δημ . Κακατσάκη, που την διατηρούσε, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών "Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος" και συγκεκριμένα στον γενικό διευθυντή του Νίκο Παπαδάκη.

γ. Το ριζίτικο τραγούδι "Καμάρι πάνε τα ωζά", που τραγούδησαν μαζί μου ο Μανούσος Δημ. Κακατσάκης, ο Νεκτάριος Ευ.  Κακατσάκης και ο Μανούσος Αντ. Κακατσάκης, στο παραδοσιακό κέντρο "ΙΠΠΟΚΟΡΩΝΙΟΝ", όπου στρώθηκαν μετά την εκδήλωση οι τάβλες της φιλοξενίας για όλους τους συμμετέχοντες.

δ) Η κατάθεση στεφάνου στην προτομή του από τον δισσεγγονό του Δημήτρη Μαν. Κακατσάκη, εκπροσωπώντας την Οικογένεια, μετά τον Αντιπεριφερειάρχη Χανίων Αποστόλη Βουλγαράκη, τον δήμαρχο Αποκορώνου  Χαρἀλαμπο Κουκιανάκη, υον εκπρόσωπο του Ιδρύματος Βενιζέλου, Λευτέρη Τσουράκη και τον εκπρόσωπο του Ιδρύματος της Αγίας Σοφίας Πέτρου Πανηγυράκη

ε) Ο συγκινητικός χαιρετισμός της εγγονής του Αρχοντούλας Δημ. Κακατσάκη Μπογδάνου, που βρίσκεται εδώκαι 35 χρόνια στη Νέα Υόρκη, στο τέλος της διαδικασίας των χαιρετισμών.(ΔΗΜΟΣΙΕΥΕΤΑΙ ΠΑΡΑΚΑΤΩ)

στ) Η εμπεριστατωμένη και ιδιαίτερα γλαφυρή  κεντρική ομιλία  της φιλολόγου ιστορικού Στέλλας Αλιγιζάκη, που αναφέρθηκε τόσο στον Τιμώμενο όσο και στην νεότερη ιστορία του Νίππους (ΕΠΙΣΗΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΕΤΑΙ ΠΑΡΑΚΑΤΩ).

 ζ. Και βέβαια στο συρρύσαν πλήθος ,που "βούλιαξε ", τρόπος του λέγειν, την μεγάλη πλατεία του χωριού.

ΣΥΝΤΟΜΑ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ (ΝΑ 'ΣΑΙ ΚΑΛΑ. ΓΙΑΝΝΗ ΚΑΚΑΝΕ, ΓΙ ΑΥΕΣ ΠΟΥ ΜΠΗΚΑΝ ΣΗΜΕΡΑ0)

Ο ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ της Τούλας Μπογδάνος το γένος Κακατσάκη

Καλό απόγευμα,

Με βαθιά συγκίνηση και εθνική υπερηφάνεια χαιρετίζω αυτή τη μεγαλειώδη τελετή αφιερωμένη στα αποκαλυπτήρια της προτομής του παπού και οπλαρχηγού Θεοκλή Κακατσάκη.

Θυμάμαι στα παιδικά μου χρόνια τον πατέρα μου, είτε γύρω από το μαγκάλι το χειμώνα, είτε τα καλοκαίρια έξω, να μας διηγείται για τον παπού με υπερηφάνεια ότι ο παπούς Θεοκλής πολέμησε ηρωικά εναντίον του κατακτητή, και αψηφώντας τους τεράστιους κινδύνους εβοήθησε στην ελευθερία του τόπου μας. Θυμάμαι επίσης τη συγκίνηση του πατέρα μου όταν έβλεπε ετούτη τη σημαία, η οποία συνόδευε τον παπού και τους αγωνιστές του σε κάθε μάχη δίνοντας τους δύναμη και ελπίδα.

Είναι λοιπόν εθνική μας υποχρέωση να διατηρήσουμε και να διαφυλάξουμε την παράδοση μας που με τη λεβεντιά, πείρα και σοφία των ανθρώπων που έφυγαν την έφτιαξαν με αγώνες, τραγούδια και χορούς ούτως ώστε να γρανιτώσουν την εθνική μας συνοχή.

Είμαι σίγουρη ότι οι Κακάτσηδες στο άλλο ημισφαίριο μας βλέπουν σήμερα και μας καμαρώνουν.

Με αισθήματα τιμής θέλω να ευχαριστήσω όλους εσάς που με την παρουσία σας μας τιμάτε σήμερα.

Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω όλες τις επιτροπές και την ομάδα των Κακάτσηδων και ιδιαίτερα τον Βαγγέλη Κακατσάκη,  που μαζί με πολύ ενδιαφέρον, και τη συμμετοχή τους συνέβαλαν στην επιτυχία αυτής της εκδήλωσης.

Εύχομαι σε όλους εσάς και τις οικογένειες σας, ο Θεός να χαρίζει υγεία, δύναμη και προκοπή.

Κλείνω με μία μαντινάδα:

Ο τόπος που με ανέθρεψε

Μου ‘φτιαξε χαρακτήρα

Να μάχομαι με δίδαξε

Απέναντι στη μοίρα

Σας ευχαριστώ

Η ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΣΤΕΛΛΑΣ ΑΛΙΓΙΖΑΚΗ

Α. 1.  Η επαρχία Αποκορώνου και το χωριό Νίππος σε περιόδους ειρήνης

Κυρίες και κύριοι, καλώς ορίσατε στον Αποκόρωνα, στην ιστορική επαρχία […] η οποία υφίστατο πολλά δεινά κατά πάσαν επανάστασιν. Τούτο όμως ουδόλως εμπόδιζε τους ανδρείους κατοίκους της από το να επανίστανται εν τοις πρώτοις εκάστοτε.»[1]

Ημέρα μνήμης και τιμής σήμερα βρισκόμαστε στο χωριό Νίππος, στη γενέθλια γη του Θεοκλή Κακάτση και Κακατσάκη, που τιμούμε και μνημονεύουμε.

Λίγα χιλιόμετρα από τα Χανιά ατενίζουμε τα ψηλά βουνά των Λευκών Ορέων, που δεκάδες χρόνια πριν  οι ντόπιοι τα  έδειχναν συχνά στους ταξιδευτές  "λέγοντας ότι είναι τα καλύτερα φρούρια της Κρήτης και το μόνο μέρος το οποίο οι Τούρκοι δεν πάτησαν ποτέ κατά τον πόλεμο από το 1821 – 1830."^[2]  Εκείνοι όμως τα γνώριζαν, τα φύλαγαν και τα τιμούσαν.  «Σε καιρούς επανάστασης το γενικό αρχηγείο των Χριστιανών βρισκόταν σχεδόν πάντα στα υψώματα αυτά, επειδή οι επαναστάτες  ήταν εξασφαλισμένοι από απρόοπτα κι είχαν προστατευμένα τα νώτα τους με το να υπάρχει το απόρθητο οχυρό τους » . ^[3]

Εμείς, επισκέπτες μιας άλλης εποχής που μοιάζει πολύ μακρινή από τα χρόνια των ηρώων και των επικών κατορθωμάτων τους, θα προσπαθήσουμε να τα ανακαλέσουμε στη μνήμη μας απόψε ξεφυλλίζοντας τις πηγές και παρατηρώντας το χώρο.

Άλλωστε στο χωριό αυτό, συνδεμένο από το όνομά του γι άλλους με τα άλογα και την αρχαία παρθένο του Ολύμπου και γι’ άλλους με ονομαστούς άρχοντες της εποχής των βενετσιάνων, βρίσκουμε αποτυπώσεις του πολιτισμού, της πίστης και της καλλιτεχνικής ευαισθησίας των κατοίκων του από περασμένες εποχές.

Η τύχη του στην ιστορική εξέλιξη φυσικά ήταν συνδεδεμένη με αυτή της επαρχίας, άλλοτε κατοικούμενο από Χριστιανούς άλλοτε κατοικούμενο από Μουσουλμάνους, συχνά εξωμότες.[4]  Η οικονομία και η παραγωγή του καθορισμένη από την αποκορωνιώτικη φύση, την τοπική χλωρίδα και πανίδα,  έδωσε το νέκταρ των ηρώων που γεύθηκαν και μνημόνευσαν οι περιηγητές. Ο Πάσλευ εδώ ήπιε καλό κρασί το 1835, λίγες δεκαετίες  αργότερα ο Lear και ο Raulin κάνουν σχετικές αναφορές.

Η οχυρή θέση του χωριού συντέλεσε να είναι πέρασμα όχι μόνο ειρηνικών αλλά πολύ περισσότερο πολεμικών εξορμήσεων. Αιγύπτιοι, Τούρκοι, αλλά και επαναστάτες πέρασαν σε κρίσιμες φάσεις από το Νίππος άλλοτε προσπαθώντας να φθάσουν στα Σφακιά και άλλοτε βρίσκοντας προσωρινό καταφύγιο για περίσκεψη και ανασχεδιασμό. Αυτό συμβαίνει συχνότερα κατά το 19^ο αιώνα, όταν πια το χωριό, όπως και το μεγαλύτερο μέρος του Αποκόρωνα, κατοικείται μόνο από Χριστιανούς[5], που οραματίζονταν την εθνική αποκατάσταση.[6]

Διαθέτουμε διάφορα στοιχεία για την ανασύνθεση της εικόνας του Νίππους  περί τα τέλη του 19^ου αιώνα από Έλληνες και ξένους συγγραφείς. [7] Όμως, επιλέγω τη χαρακτηριστική  αφήγηση του Ιωσήφ Λεκανίδη, του Γραμματέα της Μεταπολιτευτικής Επιτροπής, για την παρρησία της :  «Ανεχωρούμεν εκ Φρε και αφικνούμεθα εις το σχεδόν μίαν ώραν απέχον του Φρε χωρίον Νίππος […] κατοικούμενον υπό 700 περίπου κατοίκων, μη διακρινομένων μεν, εκτός ολίγων εξαιρέσεων, επί ανδρικώ κάλει, διακρινομένων  όμως  επί πολεμική τέχνη και πατριωτισμώ, ουχ ήττον δε και επί προθυμία του προστρέχειν εις τας μάχας.»[8]

Α2. Το χωριό και ο ρόλος του στις επαναστάσεις

Πράγματι, τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα που ταλάνισαν την Κρήτη το 19^ο αιώνα έχουν την έκφραση και τον αντίχτυπό τους στην ιστορία του χωριού. Λεηλασίες και πυρπολήσεις ιερών χώρων, θυσίες ιερωμένων, καταστροφές μνημείων μαρτυρούνται ήδη από τη μεγάλη επανάσταση της ελληνικής παλιγγενεσίας[9] έως τα θρυλικά γεγονότα των μέσων του 19^ου αιώνα.

Το Νίπος έγινε πεδίο επαναστατικής δράσης και κατά την επανάσταση του 1866 – 1869, οπότε διαδραματίστηκαν σημαντικά γεγονότα και στην ευρύτερη περιοχή ^[10] , με ηρωικές πράξεις ιερωμένων και  άλλων πολιτών. ^[11]

Κατά την εποχή όμως της Μεταπολιτευτικής επανάστασης – για τον Ιωσήφ Λεκανίδη κάναμε ήδη λόγο – το Νίπος υπήρξε  σημαντικός σταθμός των πρωτεργατών. ^[12]  Μνημειώδης  η συγκέντρωση 800 επαναστατών και των επισκόπων Κυδωνίας και Κισσάμου Νικηφόρου και Δωροθέου, ενεργούντων κατ’ εντολήν του Πατριαρχείου^[13],  στο Νίππος τον Απρίλιο του 1896, με στόχο τη διάλυση της Μεταπολιτευτικής Επιτροπής. Ακούσθηκαν ύβρεις, απειλήθηκαν σοβαρά επεισόδια, διακυβεύθηκε και δολοφονία των επισκόπων.

Β. Θεοκλής Κακατσάκης

Στη συγκέντρωση αυτή , αλλά και σε όλα τα  ιστορικά γεγονότα της περιόδου παρών ήταν ο Θεοκλής Κακάτσης ή Κακατσάκης, που σήμερα τον ξαναφέρνουμε με την έγνοια και το μόχθο των επιγόνων του στη ζωή του χωριού. Ο άνθρωπος που σφράγισε με την αγωνιστική του στάση και τη δράση του το β μισό του 19^ου αιώνα, από τους πρωταγωνιστές της Μεταπολιτευτικής επανάστασης  και των έσχατων αγώνων για την ένωση, γεννήθηκε εδώ στο Νίππος το 1851, σε  μια περίοδο μεγάλης επαναστατικής έξαρσης για όλη την Κρήτη, αλλά πολύ περισσότερο για τη Δυτική Κρήτη και τον Αποκόρωνα. Η ζωή στο χωριό, η παράδοση των κρητικών αγώνων και της άκαμπτης αντίστασης στους κατακτητές, η ασυμβίβαστη διεκδίκηση της κρητικής ελευθερίας, γενικότερα η  περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής στο νησί σφυρηλάτησε το δυναμισμό και ενέπνευσε το φιλελεύθερο πνεύμα του, τόνωνε το έμφυτο θάρρος και  την αγωνιστική πνοή της  αδούλωτης ψυχής του. Ασφαλώς η μεγάλη κρητική επανάσταση του 1866 – 1869 αποτέλεσε βίωμα ανεξίτηλο και καθοριστικό για όσους την έζησαν και μάλιστα στα παιδικά, εφηβικά τους χρόνια. Πολύ περισσότερο για όσους συνδέονταν με ισχυρούς συγγενικούς δεσμούς με ήρωες- πρωταγωνιστές της, αφού κατ’ αυτήν προσγράφεται η  μαρτυρική θυσία άλλου Κακάτση, τα βήματα του οποίου ακολούθησε ο Θεοκλής, ως αρχηγός μετέπειτα της οικογένειας,.

Με την εμπειρία και τα βιώματα από τον απόηχό του ’66  διαμορφώθηκαν  επαναστατικές συνειδήσεις  , σφυρηλατήθηκε η αγωνιστικότητα, τονώθηκε ο πατριωτισμός, διαχύθηκε   η ευαισθησία και η ρομαντική διάθεση για την επόμενη εξέγερση, που ξέσπασε με αφορμή το Ρωσοτουρκικό πόλεμο το 1878.  Γνωρίζουμε ότι τότε ο Θεοκλής - στην ακμή των νεανικών του δυνάμεων -  πολέμησε με γενναιότητα και χαρακτηρίστηκε ένας από τους «ωκυποδέστερους» αγωνιστές, χαρακτηρισμός ομηρικός, που χρησιμοποιείται και από τον Μανούσο Κούνδουρο στις μετέπειτα αναφορές του για τον τιμώμενο σήμερα αγωνιστή.[14] Έλαβε, μάλιστα,  το  βαθμό του πεντακοσίαρχου, λόγω «των θυσιών, των κόπων και της πολεμικής του ανδρείας», σύμφωνα με έγγραφο που υπογράφουν το 1902 οι οπλαρχηγοί της περιοχής Αν. Γογονής, Αδρ. Κριαράς και Α. Κιγρινάκης.

Έτσι ήταν πολύ φυσικό να τιμηθεί από τους χωριανούς και να θεωρηθεί σημαντικό μέλος της κοινότητας, γι’ αυτό τον βρίσκουμε λίγα χρόνια μετά δημογέροντα, έως το 1884. ^[15]

Κατά την τελευταία και κρισιμότερη επαναστατική περίοδο της κρητικής ιστορίας 1895 - 1898  ο Θεοκλής Κακατσάκης συγκρότησε από συγχωριανούς του δικό του σώμα αγωνιστών, που  συντηρούσε  «ιδίαις δαπάναις» , οπότε και έφερε το βαθμό οπλαρχηγού Α’ τάξης. Οι περιοχές δράσης του ήταν ο Αποκόρωνας, η γειτονική επαρχία Κυδωνίας, αλλά και η επαρχία Αγίου Βασιλείου, όπως επιβεβαιώνουν οι ιστορικές πηγές. Η κρητική γη, τα βουνά και τα  χώματα των περιοχών έχουν κρατήσει τα μυστικά του κρητικού έπους των χρόνων εκείνων, που άνοιξε το δρόμο για την αυτονομία και την ένωση.

Το 1895 ήταν από τους πρώτους, μαζί με το συγχωριανό του Ελευθέριο Χρηστουλάκη, που υπέγραψαν το Υπόμνημα Κούνδουρου[16]. Τότε μάλιστα υπογράφει ως Θεοκλής Κακάτσης, ενώ στη συνέχεια αποτελεί ενεργό μέλος της Μεταπολιτευτικής Επιτροπής, γι’ αυτό και  το  1896 εκπροσώπησε την περιοχή του στη Γενική Επαναστατική Συνέλευση. Λόγω της σχετικής οικονομικής ενίσχυσης μεσολάβησε υπέρ του χωριανού του Ελ. Χρηστουλάκη, προκειμένου  να συμπεριληφθεί και ο τελευταίος στα μέλη της Μεταπολιτευτικής Συνελεύσεως[17], σε μια περίοδο που όπως είπαμε,  το Νίππος αποτέλεσε κέντρο συζητήσεων, συνελεύσεων, σταθμό σημαντικό και κρίσιμο για τους επαναστάτες, αλλά και χώρο φιλόξενο για τους πρωταγωνιστές.[18]  Ο ίδιος ο Θ. Κακατσάκης εκτελεί αποστολές ως έμπιστο πρόσωπο [19],  τολμά να αγνοήσει τις εκκλήσεις του επισκόπου και να υπηρετήσει με πάθος και πίστη μοναδική τους σκοπούς της «τυχερής», όπως ονομάστηκε, επανάστασης. [20]  Βέβαια σε αυτήν επιστρατεύονται όλοι οι  Νιππιανοί, που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο και στα πολεμικά γεγονότα.  [21]

Το Μάιο του 1896 συμμετείχε στην εποποιία  της  πολιορκίας του Βάμου [22] και έπειτα στα επακόλουθα γεγονότα. [23]   Κορυφαία στιγμή της αγωνιστικής του δραστηριότητας η συμμετοχή του στην εκπόρθηση του πύργου της Μαλάξας το Μάρτιο του 1897, στην οποία έδειξε γενναιότητα και δυναμισμό, θάρρος απαράμιλλο, καθώς αντιμετώπισε όχι μόνο τις εφόδους των εχθρών στο Παλαίκαστρο αλλά και τα πυρά ακόμη και του ευρωπαϊκού στόλου. [24]  Σε εκείνα τα γεγονότα εντοπίζεται  η κρίσιμη στιγμή, κατά την οποία τολμά να ανυψώσει τη δική του ιερή σημαία, που με περίσσια φροντίδα και αίσθηση πατριωτικού  χρέους συντηρήθηκε έως τις ημέρες μας από την οικογένεια και σήμερα παραδίδεται ως ιερό κειμήλιο στο Ίδρυμα «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος». Περιγράφεται η τολμηρή ανύψωση της σημαίας από το Θ. Κακατσάκη επανειλημμένα και παρά την επίμονη αντίδραση των ευρωπαϊκών πλοίων από τον κόλπο της Σούδας. Είναι περισσότερο γνωστό το αντίστοιχο επεισόδιο  της ανύψωσης της ελληνικής σημαίας  στο Ακρωτήρι από τους Κρητικούς επαναστάτες, όταν  τα ευρωπαϊκά πάλι πλοία με λυσσώδη μανία προσπαθούσαν να καταστείλουν την επαναστατική διεκδίκηση της ένωσης της Κρήτης με τη χρεωκοπημένη και αδύναμη Ελλάδα. Προφανώς για τους αγωνιστές της Κρήτης ήταν άγνωστες οι ατραποί της διπλωματίας και των πολύπλοκων συμφερόντων των ισχυρών του κόσμου. Η εθελοθυσία και ο ηρωισμός  γεννούσε απορίες και θαυμασμό στους πολιτισμένους Ευρωπαίους, αλλά αυτά δεν αρκούσαν, για να παραλλάξουν τις εντολές των κυβερνήσεων ούτε τους σχεδιασμούς των ηγετών στη σκακιέρα του κόσμου.

Η σημαία, το ιερό σύμβολο  της ένωσης και της ευόδωσης του αλυτρωτικού οράματος, σχισμένη και σημαδεμένη από τους πυροβολισμούς και τον καπνό του πολέμου για μας σήμερα κρατά το νήμα σύνδεσης με το χρόνο, με τους ανθρώπους που την ύψωσαν με τον τιμώμενο ήρωα Θεοκλή Κακατσάκη, με τους Νιππιανούς  του 1800, αλλά και με τις ενδιάμεσες χρονικά γενιές.[25] Η τιμή για την έπαρσή της στη δίνη των σκληρών μαχών, μα και για τη διατήρησή της στο μακρό χρόνο που μας χωρίζει από τα γεγονότα που ανιστορούμε εμπνέει εκδηλώσεις και δράσεις σαν τη σημερινή.

Η προσωπική συμβολή του Θεοκλή Κ. στην επανάσταση του 1897 έχει καταγραφεί από ιστορικούς και έχει επαινεθεί από τους στρατιωτικούς μελετητές.[26] Επακολούθησε η περίοδος της αυτονομίας, η εποχή της ελπίδας για ένωση, που όμως δεν άργησε να διαψευσθεί. Έτσι, όταν ο καιρός το καλούσε,  δεν δίστασε να στηρίξει τις ενωτικές απόπειρες και τις επαναστατικές κινήσεις.  Το Μαίο του 1905 εκλέχθηκε από τους κατοίκους του χωριού του μαζί με τους Ευάγγελο Μελιγκουνάκη, Στυλιανό Κουρομιχελάκη και Ευάγγελο Κιαγιαδάκη πληρεξούσιος αντιπρόσωπος στην επαναστατική Συνέλευση του Θερίσου.[27] Συμμετείχε άλλη μία φορά στο προσκλητήριο της πατριωτικής παρέμβασης με όποιες θυσίες και κόστος προσωπικό.

Η πολεμική λαίλαπα δεν στάθηκε ικανή να κάμψει το φρόνημα του αγωνιστή Θεοκλή Κακάτση, όμως ο μοιραίος θάνατος του πρωτότοκου γιου του πολιτοφύλακα  σπουδαστή Νικολάου το 1907 στον ανθό της νιότης του τον συγκλόνισε και επηρέασε καθοριστικά την πορεία της ζωής του. [28] Παρόλα αυτά εξακολούθησε να αποτελεί σεβάσμια φυσιογνωμία της αποκορωνιώτικης κοινωνίας κατά τα επόμενα χρόνια. Σχετική είναι η αναφορά του Μιχ. Δέφνερ, που επισκέφτηκε τη Δυτική Κρήτη το 1918 και με τις συστάσεις του  διευκολύνθηκε στην περιήγηση και στην εξερεύνησή του. [29] Γνωρίζουμε ότι πέθανε το (1925 [30] ή)  1926. [31]

Γ. Άλλοι Κάτοικοι

Ωστόσο οφείλουμε να πούμε ότι ο Θεοκλής Κακατσάκης δεν ήταν μόνος του σε όλη την επαναστατική δράση, που εκθέσαμε. Η οικογένεια αλλά και πολλοί από τους συγχωριανούς του βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή των αγώνων μαζί του ή στη συνέχισή τους μετέπειτα, διαμορφώνοντας τη μακρά ιστορική παράδοση του τόπου τους και συνεχίζοντας την ιστορία της ανένδοτης διεκδίκησης της κρητικής ελευθερίας. Τα αρχεία των αγωνιστών καταγράφουν ονόματα και ιχνηλατούν προσωπικές ιστορίες, μικρές ψηφίδες στον κρητικό αδιάλειπτο αγώνα  για την  ελευθερία και την αξιοπρέπεια.

Καταγράφονται και άλλα μέλη της οικογένειας. Ξεχωριστή μνεία κάνουμε στον αδελφό του Θεοκλή  Αντώνιο Κακατσάκη. Εκείνος γεννημένος το 1862 επίσης συμμετείχε ενεργά στη Μεταπολιτευτική Επιτροπή και γνωρίζουμε ότι το 1902 ζήτησε να περιληφθεί στον Κατάλογο των Αγωνιστών του Νομού Σφακίων, οπότε τιμήθηκε γι’ αυτή τη δράση του.

Θυσίες Νιππιανών αγωνιστών καταγράφονται από τις διάφορες επαναστατικές κινητοποιήσεις^[32] , ενώ στο Αρχείο Αγωνιστών του Ι.Α.Κ. περιλαμβάνονται τα ονόματα των Εμμ. Κατσιγαράκη[33], ο Εμμ. Πωλογεωργάκη[34], ο Εμμανουήλ Αγγελάκη και Κων/νου Αγγελάκη[35], ο Ελευθερίου Χρηστουλάκη[36]. Δεν πρέπει όμως να περιορίσουμε σε αυτά την ιστορική προσφορά του χωριού.

Απλώς λόγω και της ημέρας επικαλούμαστε την ενδιαφέρουσα  μαρτυρία του Ιωσήφ Λεκανίδη, πρωταγωνιστή της Μεταπολιτευτικής επανάστασης : «Πασών  των οικογενειών του χωρίου τούτου διακρίνονται δια τον πατριωτισμόν και την ανδρείαν των οι Πωλαναγνωστάκηδες και Κακάτσηδες. Των Κακάτσηδων ηγείται ο σύντροφος μας Θεοκλής Κακατσάκης, διακρινόμενος δια την γλυκύτητά του και τον ακραφνή πατριωτισμόν του»^[37].

Στα χρόνια που ακολούθησαν Νιππιανοί πολέμησαν στο Μακεδονικό Αγώνα . Ο πιο γνωστός είναι ο Εμμανουήλ Κατσίγαρης οπλαρχηγός στη Μακεδονία, που απαθανατίστηκε σε προτομές στο Νίπος, στη Θεσσαλονίκη αλλά και αλλού.   

Μετέπειτα και μετά το θάνατο του Θεοκλή Κακατσάκη η αγωνισρική παράδοση του χωριού συνεχίστηκε και κατά το β΄αγκόσμιο πόλεμο, κατά τη Μάχη της Κρήτης .  Ο τελευταίος γιος του Θεοκλή Μανούσος σκοτώθηκε στα βουνά της Αλβανίας  κατά τη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου, (συγκεκριμένα στην Τρεμπεσίνα στις 19.2.1941).[38]

Επίσης κατά τη διάρκεια  της γερμανικής κατοχής  οι κάτοικοί του  Νίππους συμμετείχαν στην αντίσταση δυναμικά. Στις 4.7.1941 στο Νίππος συγκροτήθηκε επιτροπή της Αδελφότητας και ορκίσθηκαν  από τον Ανδρέα Π.Πολέντα, επαρχιακό αντιπρόσωπο της ΑΕΑΚ (Ανωτάτης Επιτροπής Αγώνος Κρήτης)  και τον τοπικό εφημέριο Χρήστο Χριστουλάκη. Στην επιτροπή γνωρίζουμε ότι συμμετείχαν εκτός από τον προαναφερθέντα εφημέριο ο Νικόλαος Κοτσυφάκης, ο Στυλιανός Λαμπάκης,ο  Ιωάννης Βάνδουλας, ο  Εμμανουήλ Βασιλομανωλάκης και ο Νικόλαος Κακατσάκης. [39]

Δ. Επίλογος

Κυρίες και κύριοι, φίλες και φίλοι,

βρισκόμαστε σε ένα φιλόξενο, ιστορικό χωριό της Κρήτης και τιμούμε τους αγωνιστές και την ιστορία του. Σήμερα στήνοντας και αποκαλύπτοντας την προτομή του οπλαρχηγού, του γενναίου πολεμιστή των κρητικών επαναστάσεων Θεοκλή Κακάτση, Κακατσάκη αφουγκραζόμαστε την παράδοση και τους θρύλους της Κρητικής ιστορίας. Θυμόμαστε, τιμούμε και δεσμευόμαστε για τη μεταλαμπάδευση των αξιών και των ιδανικών τους στις γενιές που έρχονται και μας διαδέχονται σε τούτο τον τόπο. 

Ακολουθώντας το μίτο των θρύλων διαβάζουμε πως κάτω από το χωριό υπάρχει ρεματιά που κατεβαίνει κάτω από τα Λευκά Όρη. Στην κοίτη της βρίσκεται η βρύση Αννίτσα και ένας μεγάλος θησαυρός. Λέγεται πως  χρυσός έρρεε από εκεί και φυλασσόταν σε μέρος άγνωστο. Οι σύγχρονοι κι οι αλλοτινοί επισκέπτες δεν μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι εντόπισαν το χρυσό των παραδοσιακών παραμυθιών. Εμείς, ωστόσο, το χρυσό αυτό τον βρίσκουμε κρυμμένο στη μελέτη της ιστορίας και τη λαμπρότητά του αναδεικνύουμε με την αποκάλυψη των πτυχών της, τη διάδοση των πορισμάτων της, την οικείωση των νεοτέρων γενεών με τους  πρωταγωνιστές της,  όπως αυτόν που σήμερα έχουμε μπροστά μας, με τη διατήρηση των κειμηλίων της σαν αυτό της σημαίας, που προσκυνάμε με συστολή και θαυμασμό.

Σεβασμό και τιμή οφείλουμε σε εκείνους που φύλαξαν και  τις αποκορωνιώτικες Θερμοπύλες, σαν να ήταν χρυσός, βάφοντας με το αίμα τους λάβαρα ιερά αξίας ανεκτίμητης.

---

[1] Ιωσήφ Χατζηδάκης, Πειρήγησις εις Κρήτην. Εν Ερμουπόλειτύποις Νικολάου Βαρβαρέσου  1881, σ. 91.

[2]RobertPashley, Ταξιδεύοντας …, σ.188.

[3]Γ.Π. Εκκεκάκης (παρουσίαση), Κρήτη 1893, …, 115 – 116.

[4] 1818  «Νίποςεως 300 σπίτια Χριστιανοί και Τούρκοι εξίσου. ΖαχαρίουΠρακτικίδου, Χωρογραφία της Κρήτης. Ηράκλειο 1983, σ. 64.

[5] Ο Νικόστρατος Καλομενόπουλος τοποθετεί στο Νίπος στην Κοιλάδα των Βρυσών και καταγράφει ότι κατοικείται από 145 ελληνικές οικογένειες.^[5] Νικόστρατος Καλομενόπουλος, Κρητικά ήτοι Τοπογραφία και οδοιπορικά της νήσου Κρήτης. Εν Αθήναις 1894. σ. 244.Ο  Ιωάννης Νουχάκης καταγράφει 695 κατοίκους Ι. Νουχάκης, Κρητική Χωρογραφία, γεωγραφία, ιστορία, στατιστική του πληθυσμού, αποστάσεων κ.τ.λ. Εν Αθήναις 1903, σ. 217.

[6] «Δεν υπήρχε σκιά Τούρκου στο γειτονικό Μπρόσνερο» και στην περιοχή, όταν τον επισκέφθηκε ο Simonelli, κατά τα τέλη του 19^ου αιώνα». Γ.Π. Εκκεκάκης (παρουσίαση), Κρήτη 1893, οι περιηγητικές αναμνήσεις του VittorioSimonelli, ένα άγνωστο οδοιπορικό πλουτισμένο με πρωτότυπες φωτογραφίες. Ρέθυμνο 1996, σ.115.

[7] Ο Γ.Ιακ. Καλαϊσάκης στον κατάλογο σχολείων της επαρχίας Αποκορώνου καταγράφει ότι στο Νήπος  υπάρχει σχολείο «αδιαίρετον» θηλέων» (;)^[7]  Αλλού, σε πίνακα με τον αριθμό των κατοίκων,  το καταγράφει ως Νίπος. Εκεί αναφέρει κατοίκους : άρρενες 288, θήλεις 348, απόντες εις το εξωτερικόν 107 και συνολικά απόντες μαζί με αυτούς οπουδήποτε (και εις άλλον χωρίον ή δήμον 177). Θεωρεί ότι οι κάτοικοι του χωριού συνολικά ήταν 813. Πρόκειται για  χειρόγραφο πίνακα , όπου καταγράφονται αναλυτικά όλοι οι κάτοικοι της επαρχίας Αποκορώνου κατά χωρά. Πιθανόν για απογραφή του 1900;;. Αρχείο Γ.Ιακ. καλαϊσάκης, ΓΑΚ

[8]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της…, σ.70

[9] Κοντά σε αυτήν στη θέση Άσπρουγας δόθηκε μνημειώδης μάχη με τους Τούρκους , οι οποίοι λεηλάτησαν και πυρπόλησαν τις εκκλησίες, έσφαξαν 250 από τους 350 παπάδες και καλογέρους μέσα σε μία ημέρα. Τότε κατέστρεψαν και το παλάτι, απομεινάρια τους οποίου σώζονται. Ευάγγελος Μελιγκουνάκης, «Ένα ιστορικόν δια το χωρίον Νίππος της επαρχίας Αποκορώνου, παρμένο από τα Ιστορικά Αρχεία της Βενετίας», …

[10]Βλαβογιλάκηςπ. Μιχάλης, Εκκλησία και αγώνες της Κρήτης  1856 – 1905. Εκδόσεις Σιδέρης. Χανιά 2011, σ. 247, 286.

[11]Βλαβογιλάκης  Μιχάλης…, σ. 158.

[12]Βλαβογιλάκης  Μιχάλης…, σ. 508.

[13]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής…, σ. 164,   Μαρίνα ΖινευράκηΛεκανίδου, Εκ του αρχείου Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Αλληλογραφία της απελευθερωτικής επαναστάσεως της Κρήτης 1895 – 1898. Χανιά  1954, σ. 165.   Για το ρόλο του Γερμανού Αποστολάκη, απεσταλμένου από τον Α. Σκουζέ και τους Κρητικούς της Αθήνας Βλαβογιλάκης  Μιχάλης…, σ. 516 – 517. 

[14] Μ. Κούνδουρος, Απομνημονεύματα…

[15] Ο Μεγαλονάκης απεβίωσε, ο Κακατσάκης αποήμησε, οπότε αντικαταστάθηκαν και οι δύο   από τους  Μιχ. Κουρουμελάκη και Ι. Μεγαλονάκη. Εφημερίδα Κρήτη 2.5.1884.

[16]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής επανστάσεως της Κρήτης 1895 – 1898. Χανιά 1963, σ. 12.

[17]Μεταπολιτευτικής Συνελεύσεως…, σ. 240.

[18]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιοντης…, σ. 70, 136, 259

[19]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής.., σ. 346.

[20]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής.., σ. 347.

[21]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής…, σ. 124, 142, 181, 230,

[22]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής.., 178.

[23]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής..,  .., 256

[24] Για τα γεγονότα αυτΆ ΒΛ. Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής..,315 – 317.

[25]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής.., σ. 319.

[26] τον  Χ. Χούδαλη αντιπρόσωπο του αρχηγού στρατιωτικής κατοχής Κρήτης Τιμ. Βάσσου.

[27]Σώζεται σχετικό εκλογητήριο. Αρχείο Θερίσου…  εγγ. 156.

[28] Κ. Γ. Λαγουμιτζάκης, «Τω θανάτω του πρώτου πολιτοφύλακος και σπουδαστού  Νικολάου ΘεοκλήΚακατσάκη»,  Κρητικός Αστήρ 1.11.1907, σ. 182 – 183.

[29] « Η πρώτο μου φροντίδα ήτανε να βρω δυο γερά μουλάρια για να μας ανεβάσουν στ’ Ασκύφου. Δι’ αυτό το ζήτημα είχα πάρει μάλιστα από τα Χανιά δύο συστατικά  το ένα προς τον Θεοκλή Κακατσάκην και το άλλο προς τον Μιχαήλ Αγγελάκην, δύο καλούς νοικοκυραίους των Βρυσών, δια να με βοηθήσουν να βρω ζώα. Αυτοί μεσολάβησαν στον Γεώργιον Βαλύρην από τον Πετρέ του Ασκύφου και τα ζώα βρέθηκαν (έναντι 50 δραχμών δια 5 ώρες δρόμον». Μιχαήλ Δέφνερ, Οδοιπορικαί εντυπώσεις από την Δυτικήν Κρήτην μετά πολλών εικόνων. Εν Αθήναις, σ.80.

[30]Γ.Γ.Χρηστάκης, Βασικό Βιογραφικό Λεξικό Αγωνιστών της Κρήτης. Ηράκλειο 2009, τ. Α, σ. 185 – 186, του ίδιου «Θεοκλής κακατσάκης», εφ. Η Τόλμη, 10.3.2007, σ. 18.

[31] Βαγγέλης Θ. Κακατσάκης, «Θεοκλής Ν. Κακατσάκης», ΧΝ/ Αγία Σοφία…, σ.

 [32] Από την επανάσταση 1995 – 1898 , από Νίππος αναφέρεται θανών ο Νικόλαος Μαρκέτος,  και τραυματίας ο Νικόλαος Κουρομιχελάκης. Σχετικά βλ.  Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής…., σ. 192.

[33] Αίτηση Εμμ. Κατσιγαράκη, κατοίκου Νίππους  για θέση εφίππου ταχυδρομικού φύλακα. Αρχείο Κρητικής Πολιτείας , Φάκ. 201 – 300.

[34] Αίτηση Εμμ. Πωλογεωργάκη, κατοίκου Νίππους: ήταν στην έφιππη Χωροφυλακή από το 1889. Ζητά να καταταγεί ξανά στο σώμα και αποστέλλει αίτηση στο Αρχηγείο Χωροφυλακής. Αρχείο Κρητικής Πολιτείας , Φάκ. 101- 200, αρ.εγγ. αρ. πρωτ. 148.

[35]Από Νίπος Αποκορώνου  Εμμανουήλ Αγγελάκης και Κων/νος Αγγελάκης αγωνιστές κατά την περίοδο 1895 – 1896 ζητούν να αναγνωριστούν. ΙΑΚ., Αρχείο Αγωνιστών 1852 – 1985, υποφάκελος 007/ 1908, 008/1902 και  010/1905, αρ. 52. 

[36]Το 1898 ο Ελευθέριος Χρηστουλάκης από Νίπος εκλέχθηκε  βουλευτής Αποκορώνου. Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιον της απελευθερωτικής.., σ. 376.

[37]Ιωσήφ Γ. Λεκανίδου, Ημερολόγιοντης… , σ. 70.

[38] Τα στοιχεία οφείλονται σε προσωπική μαρτυρία.

[39]…σ.114.